адкрытая база паняццяў
Гласарый
Слоўнік паняццяў для размовы пра беларускую дэкаланізацыю. Не акадэмічны тэзаўрус, а працоўны інструмент: простае тлумачэнне, беларускі прыклад, кароткі вывад і пункт уваходу ў крыніцы. Тэрміны сабраныя ў тры ўзаемазвязаныя групы.
01
Базавыя паняцці
Каркас размовы: тэрміны, без якіх нельга.
Гегемонія
Улада, якая працуе праз згоду і «здаровы сэнс», а не толькі праз прымус.
Гібрыднасць
Стан культуры, якая нясе ў сабе некалькі слаёў і не зводзіцца да «чыстай» ідэнтычнасці.
Дэкаланізацыя
Працэс вызвалення ад каланіяльных структур улады, ведаў і самаўспрымання — не адна падзея, а доўгая праца.
Імперыя
Палітычная форма, якая аб'ядноўвае розныя народы пад адной уладай і вырабляе іерархіі паміж імі.
Іншасць
Працэс, у якім нехта апісваецца як «не такі, як мы», каб замацаваць пазіцыю таго, хто апісвае.
Каланіяльнасць
Сістэма ўлады і ведаў, якая перажывае фармальны канец каланіяльных імперыяў і далей структуруе іерархіі.
Прысваенне
Калі культурны артэфакт забіраецца з кантэксту і выкарыстоўваецца цэнтрам без прызнання яго паходжання.
Рэпрэзентацыя
Не проста адлюстраванне, а вырабленне ўяўлення пра рэальнасць — і пра тое, хто ў ёй галоўны.
Суб'ектнасць
Здольнасць супольнасці быць не аб'ектам чужога апісання, а тым, хто сам вырашае, піша і дзейнічае.
Эпістэмічнае насілле
Сістэматычнае адхіленне чыіх-небудзь ведаў, мовы, катэгорый як «ненавуковых» ці «няправільных».
02
Пра культуру і веды
Як імперскія іерархіі аформілі тое, што мы лічым «сваім».
Арыенталізм
Спосаб Захаду казаць пра «Усход» як пра прадмет, а не пра субёкта.
Замаўчванне
Практыка, у якой пэўныя падзеі, імёны і дасьведы сістэматычна выключаюцца з гісторыі — без «забароны», проста праз адсутнасць.
Заходні канон
Набор «галоўных» твораў і аўтараў, які падаецца універсальным, але мае пэўнае паходжанне.
Культурная іерархія
Неафіцыйнае ранжыраванне культур і моў паводле «высокасці» і «прэстыжу».
Культурная памяць
Агульны запас успамінаў, якія супольнасць выбірае і перадае — праз падручнікі, святы, помнікі.
Моўная ўлада
Сістэма, пры якой пэўная мова атрымлівае інфраструктурнае перавагу — школу, дзяржаву, экран.
Нацыянальны канон
Набор «сваіх» класікаў і тэкстаў, праз які нацыя апісвае сябе — і тое, хто ў яе «свой».
Постсавецкасць
Катэгорыя, якая абядноўвае «ўсе былыя савецкія» — і сцірае іх унікальнасць.
Руская культурная гегемонія
Палажэнне, у якім руская літаратура, мова і культура фігуруюць як «нейтральная» норма рэгіёна.
Рускі свет
Імперская канцэпцыя, якая аб'ядноўвае ўсіх рускамоўных у адну палітычную прастору пад уладай Масквы.
03
Пра беларускі досвед
Паняцці, якія апісваюць менавіта беларускі кантэкст.
«Усходняя Еўропа» як пазіцыя
Назва, якая часта фіксуе нас як «неяўную Еўропу» з пункту гледжання Захаду.
Беларусізацыя
Палітыка 1920-х: развіццё беларускай мовы, школы, выдавецтва — і хутчэйшы адказ рэпрэсіямі.
Дыяспара і айчына
Размова паміж тымі, хто застаўся, і тымі, хто вымушана з'ехаў — у дэкаланіяльнай оптыцы.
Заходняя Русь (міф)
Імперская канцэпцыя, якая абвяшчае Беларусь (і Украіну) часткай «адзінага рускага народа».
Краёвасць
Пачатак XX ст. — ідэя лаяльнасці да «краю» (ВКЛ) замест нацыянальных катэгорый.
Маргіналізацыя мовы
Перасоўванне беларускай мовы з публічнай сферы ў сферу «культуры», «вёскі» і «сімвала».
Паланізацыя vs Русіфікацыя
Дзве хвалі моўна-культурнага ціску на беларусаў — з Захаду і з Усходу.
Саветызацыя
Працэс перапрайду інстытутаў, культуры і памяці пад савецкую мадэль.
Транзітнасць
Стан, калі краіна апісваецца як «шлях», «пераход» — а не як месца само па сабе.
Унутраная каланізацыя
Сітуацыя, калі імперыя асваівае сваю ж перыферыю як чужую прастору.